Քաղաքագետ Սուրեն Սուրենյանցը գրում է. «Հայաստանը նոր Սեպտեմբերի 21-ի կարիք ունի։
Օգոստոսի 23-ն անցավ, սակայն Նիկոլ Փաշինյանը և իշխանության որևէ ներկայացուցիչ այդպես էլ հրապարակային ուղերձով չհանդես եկան Հայաստանի Անկախության հռչակագրի ընդունման 36-րդ տարեդարձի առթիվ։
Վերջին տարիների քաղաքական զարգացումների համատեքստում այս լռությունը զարմանալի չէ։ Նիկոլ Փաշինյանի հռետորաբանության մեջ Անկախության հռչակագիրը վաղուց դադարել է լինել պետականության անվիճելի խորհրդանիշ և վերածվել է վերանայման առարկայի:
Սակայն այն, ինչ կարող է բացատրելի թվալ գործող իշխանության քաղաքական տրամաբանությամբ, արտառոց է պետականության ավանդույթի և ինստիտուցիոնալ հիշողության տեսանկյունից։
1990 թվականի օգոստոսի 23-ին ընդունված Անկախության հռչակագիրը սովորական պատմական փաստաթուղթ չէ։ Այն քաղաքական և իրավական հիմքն է, որի վրա մեկնարկեց Հայաստանի անկախ պետականության վերականգնման գործընթացը։ Մեկ տարի անց՝ 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, Հայաստանի ժողովուրդը հանրաքվեով ամրագրեց այդ ընտրությունը։
Օգոստոսի 23-ը և Սեպտեմբերի 21-ը մեկ միասնական պետականակերտ գործընթացի երկու հանգրվաններն են՝ նախ անկախության քաղաքական հռչակումը, ապա դրա համաժողովրդական լեգիտիմացումը։
Հետևաբար, Անկախության հռչակագրի տարեդարձի նկատմամբ պետական լռությունը դժվար է դիտարկել արարողակարգային համատեքստում։ Այն ունի քաղաքական վտանգավոր բովանդակություն, մանավանդ երբ իշխանությունը բացահայտ խոսում է «Չորրորդ հանրապետության» և Երրորդ հանրապետության գաղափարական ժառանգության վերաիմաստավորման մասին։
Քիչ առաջ Ազգային ժողովում կառավարության ծրագիրը ներկայացնելիս Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է. «Չորրորդ Հանրապետությունը հիմնադրված է, Չորրորդ Հանրապետությունն իրականություն է»։
Այս հայտարարությունն ավելի է սրում հիմնարար հարցը։ Երրորդ հանրապետությունը ծնվել էր հստակ քաղաքական շղթայով՝ համազգային շարժում, Անկախության հռչակագիր, Սեպտեմբերի 21-ի հանրաքվե։ Նրա հիմնադիրն ու լեգիտիմության աղբյուրը Հայաստանի ժողովուրդն էր։ Եթե այսօր հայտարարվում է, որ Երրորդ հանրապետության պատմական շրջափուլը սպառված է, և «Չորրորդ հանրապետությունն» արդեն հիմնադրված է, ապա առաջանում է սկզբունքային հարց՝ ո՞վ է այդ նոր հանրապետության հիմնադիրը և որտե՞ղ է դրա համաժողովրդական մանդատը։
Հանրապետությունները չեն հիմնադրվում միայն մեկ անձի կամ մեկ կուսակցության քաղաքական հայեցակարգով ու կառավարության ծրագրի ներկայացմամբ։
Պետականության նոր փուլը չի կարող լիարժեք լեգիտիմություն ունենալ, եթե դրա հիմքում չկա ժողովրդի հստակ, ազատ և գիտակցված կամարտահայտությունը։ Ընտրական մանդատը կարևոր է և անհրաժեշտ, սակայն պետականության հիմնարար վերաիմաստավորումը՝ հատկապես երբ այն վերաբերում է Անկախության հռչակագրի դերին և Սահմանադրության նախաբանին, պահանջում է ավելի լայն ու խորքային համաձայնություն։
Հակառակ դեպքում կունենանք մի «Չորրորդ հանրապետություն», որի քաղաքական ծնողը ժողովուրդը չէ, որի գաղափարական հիմքերը չեն ձևավորվել հանրային համաձայնությամբ, և որի ճարտարապետությունը հասարակությանը ներկայացվում է որպես արդեն կայացած իրողություն՝ պարզապես վարչապետի հայտարարությամբ։
«Նոր Սեպտեմբերի 21»-ը պարտադիր չէ հասկանալ որպես հերթական հանրաքվեի մեխանիկական օր։ Դա քաղաքական սկզբունք է. Հայաստանի հաջորդ պետական շրջափուլը պետք է ձևավորվի ոչ թե իշխանության կաբինետներում կամ արտաքին պահանջների ազդեցությամբ, այլ Հայաստանի ժողովրդի կամքով։
Հայաստանին պետք է նոր Սեպտեմբերի 21՝ պետականության ապագան կրկին ժողովրդի կամքով կառուցելու համար։ Առանց այդ կամքի ցանկացած «նոր հանրապետություն», նույնիսկ եթե այն արդեն «հիմնադրված և իրականություն» է հայտարարված, կընկալվի որպես Փաշինյանի և նրա իշխանության արտաքին դոնորների գործարքի հետևանք»:
