Հայաստանի նախկին արտգործնախարար, Արցախի հարցերով հանձնախմբի համակարգող Վարդան Օսկանյանը հրապարակել է «Փաշինյանի ղեկավարությունը՝ Հայաստանի անկման կատալիզատոր» վերտառությամբ հոդվածը, որը ներկայացնում ենք ստորև.
«2025թ. սկսել է և Հայաստանը կրիտիկական խաչմերուկում է՝ բախվելով արտաքին քաղաքական խորը մարտահրավերների և իր ապագայի վերաբերյալ գոյաբանական հարցերի: Ազգը հայտնվել է դաժան երկակիության մեջ՝ Ադրբեջանի կողմից աճող արտաքին սպառնալիքներ և ներքին կաթված, որը նշանավորվում է ինքն իրեն հանգստացնելով, հեռատեսության տագնապալի բացակայությամբ և վտանգավոր պասիվ կեցվածքով: Արտաքին և ներքին ճգնաժամերի այս սերտաճումն ընդգծում է հստակության, ռազմավարության և խիզախ ղեկավարության հրատապ անհրաժեշտությունը՝ երկիրը ներկայիս ճահճից դուրս բերելու համար:
Ադրբեջանը ստվեր է գցում Հայաստանի արտաքին քաղաքականության վրա. 2020 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմում (Հայաստանի) կրած ռազմական պարտությունը և 2023 թվականին Ադրբեջանի կողմից տարածաշրջանի լիակատար գրավումը վերափոխել են Հարավային Կովկասում իշխանության դինամիկան։ Դիվանագիտական մանևրների և տնտեսական ազդեցության լծակներով՝ Բաքուն հաջողությամբ տարածել է Հայաստանը որպես տարածաշրջանային սպառնալիք, ագրեսոր և նույնիսկ «ֆաշիստական պետություն» ներկայացնող նարատիվ: Անհանգստացնող է, որ Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարողացել արդյունավետ կերպով հակազդել այս նարատիվին, նույնիսկ այն դեպքում, երբ Ադրբեջանը կատարում է աղաղակող գործողություններ՝ Լեռնային Ղարաբաղի օկուպացիան ու էթնիկ զտումը, տարածքային ներխուժումը Հայաստան, Հայաստանի քաղաքացիների պատանդառումը և հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացումը։
Ադրբեջանի պահանջներն էլ ավելի են բացահայտում Հայաստանի խոցելիությունը և նրա հակառակորդի՝ գնալով մեծացող հավակնությունները։ Այդ պահանջները ներառում են Հայաստանի զինված ուժերի զինաթափումը, 300,000 ադրբեջանցիների վերաբնակեցումը Հայաստանում, Ադրբեջանը Նախիջևանի էքսկլավին կապող միջանցքի ստեղծումը, Մինսկի խմբի կազմաքանդումը և նույնիսկ սահմանադրական փոփոխություններ Հայաստանում: Նման պայմանները գոյաբանական սպառնալիքներ են ներկայացնում Հայաստանի ինքնիշխանության և ինքնության համար, սակայն Հայաստանի կառավարությունը քիչ բան է անում այս ամենին դիմակայելու կամ արձագանքելու համար համահունչ ռազմավարության առումով:
Ադրբեջանի ճնշումների առաջ ընկրկումն արտացոլում է Հայաստանի իշխանությունների ավելի լայն ձախողումը. հեռատեսության բացակայություն, Ադրբեջանի քայլերը կանխատեսելու անկարողություն և իմաստալից դաշինքներ կառուցելու կամ ազգային վստահություն ներշնչելու անհանգստացնող անկարողություն: Հայաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ տիրող խառնաշփոթն աննախադեպ է. Փաշինյանի արտաքին քաղաքական նախաձեռնություններն ավելի շատ վերաբերում են քաղաքական թատրոնին, քան բովանդակությանը, որի նպատակն էր հանրությանը շեղել և մանիպուլացնել կեղծ հույսով և անիրատեսական ակնկալիքներով։
Օրինակ, կառավարության այսօրվա հավանությունը ԵՄ-ին Հայաստանի անդամակցության գործընթացը նախաձեռնող օրենքի նախագծին ամբողջությամբ կտրված է ԵՄ բուն օրակարգից։ Նմանապես, Միացյալ Նահանգների հետ մոտալուտ «ռազմավարական համագործակցության» համաձայնագրի վերաբերյալ վերջին հայտարարությունը խաթարվել է ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի՝ նման զարգացումների վերաբերյալ ակնհայտ անտեղյակության պատճառով:
Փաշինյանի կողմից Հայաստանը որպես «խաղաղության խաչմերուկ» պատկերելը նույնպես դատարկ բան է. տարածաշրջանային հաղորդակցության միջանցքներն արդեն իսկ նախագծվել և վերջնական տեսքի են բերվել՝ ամբողջությամբ շրջանցելով Հայաստանը։
Հայաստանի արտաքին քաղաքական մարտահրավերները կարելի է դասակարգել երեք առանձին շերտերի.
Առաջինը ներքին դիսֆունկցիան է, որը մարմնավորում է Փաշինյանի վարչակազմը, որի օրոք ունեցել ենք զգալի կորուստներ, լարված դաշինքները և միջազգային վարկանիշի անկումը։ Երկրորդն Ադրբեջանից բխող ուղղակի սպառնալիքն է: Երրորդը տարածաշրջանային և գլոբալ դինամիկայի բարդ փոխազդեցությունն է, որը պահանջում է ճկունություն և հարմարվողականություն. հատկանիշներ, որոնք ակնհայտորեն բացակայում են ներկայիս ղեկավարության մեջ:
Փաշինյանի պաշտոնավարման հատկապես բացահայտ ձախողումը եղել է կրիտիկական նշանակություն ունեցող բանակցությունների ընթացքում Հայաստանի օգտին օրակարգի վրա ազդելու, առավել ևս օրակարգ թելադրելու անկարողությունը։ Թեև ոչ մի առաջնորդից չի ակնկալվում, որ միակողմանիորեն վերահսկի քննարկումները, սակայն նարատիվը ձևավորելու ջանքերի իսպառ բացակայությունը բացահայտում է կոմպետենցիայի և ռազմավարական տեսլականի գոյություն չունենալը, ինչն անհանգստացնող է:
44-օրյա պատերազմի ավարտից հետո Հայաստանը մնացել է պաշտպանվողի դիրքում՝ արձագանքելով իրադարձություններին՝ իր առաջնահերթություններն ակտիվ սահմանելու փոխարեն։ Լեռնային Ղարաբաղի, տարածքային ամբողջականության, սահմանների սահմանագծման և անվտանգության երաշխիքների վերաբերյալ քննարկումները մեծամասամբ շեղվել են ընդդեմ հայկական շահերի՝ ազգին մանևրելու քիչ տեղ թողնելով:
Կար ժամանակ, երբ Հայաստանի դիվանագիտությունը հարգանք էր վայելում և շոշափելի արդյունքներ տալիս։ Դաշնակիցները վճռական էին իրենց աջակցության հարցում, և անգամ թշնամիներն ընդունում էին Հայաստանի դիրքորոշումը: Այսօր, այդ ժամանակաշրջանը թվում է հեռավոր հուշ: Երկրի արտաքին քաղաքականությունն այժմ հիշեցնում է փոթորկի մեջ հայտնված անղեկ նավ՝ անվճռականությունից կաթվածահար եղած ղեկավարությամբ:
Այս անկարողությունը հանգեցրել է Հայաստանի վարկանիշի նվազմանը, ինչը երկիրը խոցելի է դարձնում ճգնաժամերի անողոք շրջափուլի նկատմամբ, իսկ ներկայիս վարչակազմը կարծես թե ի վիճակի չէ այդ ճգնաժամերը լուծել:
Այս մռայլ պատկերը բարդանում է համաշխարհային և տարածաշրջանային հիմնական դերակատարների շրջանում Հայաստանի ղեկավարության նկատմամբ վստահության քայքայմամբ։ Ռուսաստանը և Իրանը խորը թերահավատություն ունեն Փաշինյանի նկատմամբ, Թուրքիան մնում է թերահավատ, իսկ Ադրբեջանը՝ բացահայտ անտագոնիստ, և նույնիսկ Արևմուտքի ներգրավվածությունը գործարքային է թվում, քան իրական:
Հայաստանին ամենից առաջ պետք է խոհեմ, գրագետ, խիզախ և ռացիոնալ առաջնորդություն։ Ներկայիս վարչակազմն ապացուցել է, որ ի վիճակի չէ բավարարել այդ պահանջները։ Ազգը պետք է թոթափի իր կաթվածը և դուրս գա պատերազմի հավերժական վախից: Հայաստանն առաջնորդող սկզբունքը պետք է լինի նրա ազգային շահը՝ սահմանված ոչ թե հանձնվելով, այլ ռազմավարական ճշգրտմամբ։ Միջազգային քաղաքականությունը, ի վերջո, դիվանագիտության միջոցով հակասող շահերի հաշտեցումն է, այլ ոչ թե անխուսափելի փոխզիջումները կամ պատերազմը:
Հայաստանը պետք է վերադասավորի իր աշխարհաքաղաքական ռազմավարությունը՝ նորացնելով դաշինքները՝ հիմնված նոր ըմբռնումների վրա՝ միաժամանակ ընդլայնելով գործընկերությունը համաշխարհային ուժային կենտրոնների հետ։ Այս մոտեցումը պահանջում է նուրբ հավասարակշռություն տարածաշրջանային նոր իրողություններին հարմարվելու և Հայաստանի հիմնարար իրավունքների, ինքնության և պետականության պահպանման միջև։ Նման ռազմավարությունը միայն գոյատևման մասին չէ, այլ դիրքերը վերականգնելու և Հայաստանի ապագան ձևավորելու մասին», — գրել է Օսկանյանը: